હેય તમે! ક્યારેક એવું થયું છે કે તમારી જીભ થોભી ગઈ છે? તમને ખબર છે કે શું કહેવું છે, પણ શબ્દો જ નથી સૂઝતા. 😅 આપણી ગુજરાતી ભાષા તો એવી સમૃદ્ધ છે, પણ ક્યારેક ગુજરાતી શબ્દભંડોળ યાદ ન આવે. ખરેખર, ગુજરાતી બોલીમાં ઘણી વાર એક જ વસ્તુ માટે દસ શબ્દો હોય છે! તો ચાલો, આજે જોઈએ એક મજાનો પ્રશ્ન: ગુજરાતીમાં શું કહીએ? ચાલો આપણી ભાષાની ઊંડાઈમાં થોડું ડૂબકી મારીએ.
મને યાદ છે, મારી દાદી એક ચીજ માટે ઘણા શબ્દો વાપરતાં. “આ ચમચી છે, પણ એને ‘ડોબો’ પણ કહેવાય, અને ક્યારેક ‘કળચી’ પણ!” એમ કહેતાં તેઓ હંમેશા હસતાં. એ જ વાત છે ને? આપણી ગુજરાતી શબ્દોની ખાણમાં ઘણા રત્નો છુપાયેલા છે. પણ આજના ડિજિટલ યુગમાં, અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ વધી ગયો છે. એટલે આપણા પોતાના શબ્દો ભૂલાઈ જાય છે.
એક અભ્યાસ મુજબ, ગુજરાતી ભાષી લોકો રોજબરોજની વાતચીતમાં 30% જેટલા અંગ્રેજી શબ્દો વાપરે છે. આ આંકડો ચોક્કસ ચોંકાવનારો છે. પણ વિચારો, જો આપણે આપણું ગુજરાતી શબ્દભંડોળ જાગૃત કરીએ, તો કેટલી સુંદર વાતચીત થઈ શકે! ચાલો, શરૂઆત કરીએ કેટલાક મૂળભૂત પરંતુ મહત્વપૂર્ણ વિભાગોથી.
જે શબ્દો તમે ખોઈ ગયા છો: સામાન્ય વસ્તુઓના ગુજરાતી નામ
ચાલો સીધી પ્રેક્ટિકલ વાત પર આવીએ. રોજ બોલીએ છીએ એવા કેટલાક શબ્દોની ગુજરાતી શું છે? ઘરમાં જોઈએ.
- રિમોટ કંટ્રોલ: આને ગુજરાતીમાં ‘દૂરનિયંત્રક’ કહેવાય. સરળ છે ને? ‘દૂર’ અને ‘નિયંત્રણ’ થી બન્યું.
- વોટર બોટલ: એને તો આપણે ‘પાણીની બાટલી’ કહીએ, પણ શુદ્ધ ગુજરાતીમાં ‘જળપાત્ર’ અથવા ‘ઉદકપાત્ર’ એવા સુંદર શબ્દો છે.
- સ્ક્રૂડ્રાઈવર: આ ટ્વિસ્ટ કરવાનું ટૂલ! ગુજરાતીમાં એ ‘પેચકસ’ છે. ‘પેચ’ મતલબ સરપી અને ‘કસ’ મતલબ કસવું.
આવા શબ્દો વાપરવાથી વાતચીતમાં એક અલગ જ રંગ આવે છે. પ્રયત્ન કરો, આજે જ એક નવો શબ્દ વાપરો!
એક જ વિચાર, અનેક શબ્દો: ગુજરાતી સમાનાર્થી શબ્દોનો ખજાનો
ગુજરાતી ભાષાની સૌથી મજાની વિશેષતા એ છે કે એક જ વસ્તુ માટે ઘણા ગુજરાતી સમાનાર્થી શબ્દો હોય છે. આ તમારી ભાષાની શક્તિને વધારે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ‘સુંદર’ શબ્દ લો. એના સમાનાર્થી શબ્દો છે: સુઘડ, મનોહર, મનમોહક, ચારુ, રૂપાળું, લાવણ્યમય. દરેક શબ્દમાં થોડો ફેર છે. ‘સુઘડ’ એ વ્યવસ્થિત સુંદરપણું, જ્યારે ‘મનમોહક’ એ મનને મોહી લે તેવું.