ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਕਹਾਂ ਤਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੀ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
ਇਹ ਬੋਲੀ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ‘ਚ ਬੰਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਨਕੇ-ਦਾਦਕੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ‘ਚ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਹੱਸਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ‘ਚ ਹੈ। ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਥਾਪ ‘ਚ ਹੈ। ਇਹ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਹੈ।
ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਸਦੀ ਕਦਰ ਘਟਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਕੂਲਾਂ ‘ਚ, ਦਫ਼ਤਰਾਂ ‘ਚ, ਇਹ ਪਿਛੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਦੁਖਦੀ ਹੈ, ਹੈ ਨਾ? ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇ?
ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਡਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ
ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਸੋਚੋ, ਬੋਲੀ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?
- ਲੋਕ-ਗੀਤ: “ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਰਾਤੀ, ਮੇਰੇ ਮਾਹੀ ਦੀ…” ਜਿਹੇ ਬੋਲ ਸਾਡੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਮੁਹਾਵਰੇ: “ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਅਮਾਂ” ਜਾਂ “ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ” ਵਰਗੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
- ਖਾਣ-ਪੀਣ: “ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ” ਅਤੇ “ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ” ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ 70% ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ!
ਸਾਹਿਤ: ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਦਰਪਣ
ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸਾਹਿਤਾਂ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ “ਹੀਰ”, ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ… ਇਹ ਸਭ ਸੁਨਹਿਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਪਨ ‘ਚ “ਹੀਰ” ਦੀਆਂ ਪੰਗਤਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲੈਅ ਅੱਜ ਵੀ ਕੰਨਾਂ ‘ਚ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਾਸ਼, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕ। ਉਹ ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੰਗ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਧਾਰ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਭਾਲ: ਸਭ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: