कधीतरी तुम्ही हॉस्पिटलच्या लांबलचक रांगेत उभे राहून विचार केला आहे का की, ज्याच्याकडे पैसे आहेत, त्याची रांग का लवकर संपते? हा फक्त प्रश्न नाही, तर एक सत्य आहे. पैसे देऊन रांग सोडवणे आता सामान्य झालं आहे, पण त्यामुळे आरोग्य सेवेत भेदभाव वाढतो आहे का? हळूहळू, आपल्या डोळ्यासमोर दोनखांबी आरोग्यव्यवस्था उभी राहते आहे.
या कथेत नायक कोण? पैसा. आणि बळी? सामान्य माणसाचा आरोग्याचा हक्क. “पैसे दिले आणि रांग सुटली का दोनखांबी आरोग्यव्यवस्था हळूच घुसखोरी करतेय” असा प्रश्न तुम्हाला पडत असेल, तर एक गोष्ट लक्षात ठेवा — ही फक्त सुरुवात आहे. चल, या घुसखोरीची खोलवर माहिती घेऊया.
रुग्णालयात जा, तिथे दोन वेगळ्या रांगा दिसतील: एक “जनरल” आणि एक “प्रीमियम”. खासगी आरोग्य सेवा या नावाखाली तुम्हाला वेगळी वागणूक मिळते. पण प्रश्न असा आहे: यामुळे वैद्यकीय घुसखोरी होते आहे का? म्हणजे, पैशाने डॉक्टरांचा वेळ खरेदी करणं योग्य आहे का? हाच सगळ्यात मोठा डोपामाइन गॅप आहे — तुमच्या डोक्यात सतत घुसत राहतो.
मी एकदा एका मित्राला क्लिनिकमध्ये बघितलं. त्याने सांगितलं, “अरे, मी २००० रुपये फी दिली, तर माझी रांग लागलीच लागली.” पण मागे एक आजी होती, जी तासभर थांबली. तिला एवढे पैसे नव्हते. हा आहे पैशाची सत्ता आरोग्यात चा खरा चेहरा. आकडेवारी काय सांगते? जागतिक आरोग्य संघटनेच्या एका अहवालानुसार, श्रीमंत देशांमध्ये ४०% लोकांना खाजगी आरोग्य सेवांमुळे वेगवान उपचार मिळतात, पण गरीबांसाठी हेच प्रमाण फक्त १०% आहे.
थोडं रिअलिस्टिक बोलूया. आपल्याकडे सरकारी हॉस्पिटल्समध्ये डॉक्टर कमी, पेशंट जास्त आणि वेळ मर्यादित. मग एक पर्याय उरतो — पैसे देऊन खाजगी क्लिनिकमध्ये जाणं. पण हा पर्याय दोनखांबी आरोग्यव्यवस्था ला प्रोत्साहन देतो, हे लक्षात आलं का? उदाहरणार्थ, एकाच डॉक्टरने सकाळी सरकारी रुग्णालयात फुकट आणि दुपारी खाजगी क्लिनिकमध्ये ५०० रुपये घेऊन रुग्ण बघितले तर… गरीब रुग्णाला फक्त सकाळचीच संधी.
हे खरंच घुसखोरी आहे का?
तुम्ही म्हणाल, “पैसे असतील तर बरं वागणूक मिळेल, हा तर व्यवसाय आहे.” पण हे इथेच थांबत नाही. वैद्यकीय घुसखोरी हळूहळू आपल्या विचारात घुसते. जेव्हा तुम्ही एखाद्या मोठ्या हॉस्पिटलमध्ये प्रीमियम पॅकेज घेतो, तेव्हा तुम्हाला वेगळी खोली, वेगळे डॉक्टर मिळतात. पण ही सेवा नसून, पैशाची सत्ता आरोग्यात आहे. स्टडी म्हणते, भारतात ६०% रुग्ण थेट खाजगी रुग्णालयात जातात, कारण सरकारी रुग्णालयांचा विश्वास उडाला आहे. पण हा विश्वास पैशाने विकत घेतला जातो!
डोपामाइन गॅप कसा क्रिएट करायचा?
आता तुमच्या मनात काहीतरी असं येत असणार: “मी पैसे देऊ शकतो, पण हे योग्य आहे का?” तुमच्या मेंदूत एक नकारात्मक प्रतिक्रिया येते. हेच तर डोपामाइन गॅप आहे. तुम्हाला पैसे खर्च करून लगेच सुविधा मिळते, पण नंतर समाजातील दुसऱ्या व्यक्तीबद्दल सहानुभूती येते. उदाहरणार्थ, जेव्हा तुम्ही कॉफी शॉपमध्ये “स्किप द लाइन” फी भरता, तेव्हा तुम्हाला वेगळी शक्ती वाटते, पण त्याचा पर