तुम्हाला माहिती आहे का, जगभरातील २ अब्जांहून अधिक लोक अॅनिमिया म्हणजे काय याचा सामना करतात? पण सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे, त्यांपैकी निम्म्यांनाच आपल्या शरीरात ही समस्या असल्याचं समजलेलं नसतं! तुम्ही दिवसभर काम करता, पण सकाळी उठल्यापासूनच अंगात जडपणा येतो. कपावरचं कॉफी संपलं तरी डोळ्यांतून झोप पळत नाही. हे फक्त सामान्य थकवा आहे असं तुम्हाला वाटतं, पण हे काहीतरी वेगळं असू शकतं. मी एकदा एका तरुणीला भेटलो होतो, तिचं वय २८ होतं, ती म्हणाली, “मला नेहमीच असं वाटतं की माझी बॅटरी डिस्चार्ज झाली आहे.” आणि खरंच, तिची तपासणी केल्यावर तिच्या शरीरातील रक्त कमी होण्याची लक्षणे आढळून आली. थकवा नाही, तुमचं रक्त गप्प बसून हरवतंय? हा प्रश्न गंभीर आहे, कारण हा विकार शांतपणे वाढतो आणि नंतर मोठा धोका निर्माण करतो.
हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे की, प्रत्येक थकवा हा थकवा कारणे या सामान्य समस्येमुळे येत नाही. कधीकधी, आपलं शरीर आपल्याशी एक वेगळीच भाषा बोलत असतं. उदाहरणार्थ, ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे मेंदू नेहमीपेक्षा संथ गतीने काम करतो. तुम्ही झोपूनही ताजेतवाने होत नाही, अशी परिस्थिती निर्माण होते. World Health Organization च्या आकडेवारीनुसार, भारतात सुमारे ५०% महिलांमध्ये रक्तक्षय लक्षणे आढळतात, पण त्या नेहमीच्या आळसामुळे हे दुर्लक्ष करतात. मला आठवतं, माझे एक मित्र गेले अनेक महिने जिमला जात होते, पण त्यांची प्रगती थांबली होती. त्यांना वाटत होतं की आहारात काही कमी पडतंय, पण खरं तर त्यांच्या रक्तातील हिमोग्लोबिनची पातळी खूपच खाली गेली होती. हाच सर्वात मोठा गोंधळाचा मुद्दा आहे, कारण रक्ताची ही समस्या सहसा बाहेरून दिसत नाही.
आपल्या रक्तातल्या लाल पेशी ऑक्सिजनची वाहतूक करतात. हे जर कमी झालं, तर शरीराची प्रत्येक यंत्रणा मंदावते. तुम्हाला नेहमीपेक्षा जास्त ग्लानी येते, श्वास लागतो, आणि मनात अस्वस्थता उत्पन्न होते. पण दुर्दैवाने, आपण याकडे फक्त “व्यस्त जीवन” म्हणून झाकून टाकतो. तुमच्या लक्षात आलं का, अॅनिमिया उपचार करणं किती सोपं आहे, पण ओळखणं कठीण आहे?
आता प्रश्न असा येतो, “नक्की कोणाला हा धोका आहे?” तर उत्तर आहे, प्रत्येकाला! पण काही विशिष्ट गटांमध्ये हा धोका जास्त असतो. स्त्रिया, विशेषतः गरोदरपणात किंवा नियमित मासिक पाळीच्या काळात, त्यांना रक्तक्षय जोखीम जास्त असते. तसंच, जे लोक नियमित शाकाहारी आहार घेतात, किंवा लहान मुलं आणि वृद्ध लोक. पण एक वेगळी लपलेली वस्तुस्थिती म्हणजे, गॅस्ट्रिक बायपास शस्त्रक्रिया केलेल्या व्यक्तींना, किंवा ज्यांना पोटाचे आजार आहेत त्यांना पोषक तत्वं शोषून घेताना त्रास होतो. मी एक उदाहरण देतो: माझ्या एका ओळखीच्या व्यावसायिकाने वजन कमी करण्यासाठी अतिशय कडक डाएट घेतलं. त्यामुळे वजन तर कमी झालं, पण शरीरातील आयर्न साठा पूर्णपणे संपुष्टात आला. आता ते सकाळी डोकावून आरशात न पाहणं गेलं, कारण डोळ्यांसमोर अंधारच यायचा.
यातला सर्वात कपटी भाग म्हणजे रक्त कमी होण्याची लक्षणे ही किती विचित्र असू शकतात. अनेकांना फक्त किरकोळ लक्षणं दिसतात. उदाहरणार्थ, बर्फ खाण्याची तीव्र इच्छा होणे! होय, तुम्ही ऐकलं बरोबर. बर्फ, माती, अगदी कागद देखील खावासा वाटतो. हे आपल्याला “पिका” असं म्हणतात. याशिवाय, काही लोकांना नाखून वाकडे होतात किंवा फिकट ओठ दिसतात. माझ्या एका मैत्रिणीच्या केसांचा प्रश्न होता, तिचे केस गळायला लागले, पण डॉक्टरांनी रक्त चाचणी केल