तुम्हाला वाटतंय, ही फक्त एक साधी डोकेदुखी आहे? थांबा! कधी कधी हीच डोकेदुखी गंभीर आजाराचं लक्षण ठरू शकते. हो, आपण बोलतोय ते मेंदुज्वर या जीवघेण्या आजाराबद्दल! जेव्हा डोकेदुखीचा वेग वेगळाच, तीव्र आणि असह्य होतो, तेव्हा तो मेंदुज्वराचा इशारा असू शकतो. डोकेदुखीचा वेग वेगळाच? मेंदुज्वराची ही लक्षणं गमावू नका आणि लस आहे का संरक्षण? असा प्रश्न तुम्हाला पडत असेल, तर हा लेख तुमच्यासाठीच आहे.
चला, सरळ मुद्द्यावर येऊ. मेंदुज्वर म्हणजे काय? हा मेंदूच्या पडद्याला (meninges) होणारा संसर्ग आहे. हा बॅक्टेरिया, व्हायरस किंवा बुरशीमुळे होऊ शकतो. पण त्यातल्या त्यात बॅक्टेरियल मेंदुज्वर (meningococcal) सर्वात धोकादायक आहे. हा आजार २४ तासांतच गंभीर रूप धारण करू शकतो. म्हणूनच त्याची मेंदुज्वर लक्षणे लवकर ओळखणं खूप महत्त्वाचं आहे. आज मी तुम्हाला अशीच काही लक्षणं, त्यांची कारणं आणि उपाय सांगणार आहे, ज्यामुळे तुम्ही वेळीच सावध होऊ शकता.
माझा एक मित्र आहे, राहुल. गेल्या वर्षी त्याला ताप आला आणि डोकं दुखायला लागलं. त्यानं सामान्य औषधं घेतली. पण दुसऱ्या दिवशी त्याची डोकेदुखी कारणे इतकी वाढली की तो कुठेच पाहू शकत नव्हता. प्रकाशाकडे पाहणंही जीवावर येत होतं. नशीब म्हणा की त्याच्या घरच्यांनी त्याला त्वरित रुग्णालयात दाखल केलं. तिथे डॉक्टरांनी त्याला मेंदुज्वर असल्याचं सांगितलं. त्याचा जीव वाचला, पण उपचाराला उशीर झाला असता तर? विचार करा!
आता प्रश्न असा आहे की, ही लक्षणं कोणती? तर मित्रांनो, सर्वात सामान्य लक्षणं म्हणजे कडक मान (neck stiffness), तीव्र डोकेदुखी, ताप आणि उलट्या. पण अनेकदा लोक सुरुवातीची लक्षणं साधा फ्लू समजून चुकतात. ताप येणं, अंगदुखी, थकवा – हे सर्व सुरुवातीला दिसतं. पण मेंदुज्वरात ही लक्षणं झपाट्याने वाढतात. डोकेदुखी इतकी तीव्र होते की, डोकं हलवणंही शक्य होत नाही. जर मेंदुज्वर झाला असेल तर सामान्य पेनकिलरनं काहीच फरक पडत नाही. एवढंच नाही, तर त्वचेवर पुरळ (rash) येणं, जे दाबल्यावर जायाचं नाही, हेही एक मोठं लक्षण आहे.
तुम्हाला माहिती आहे का? जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) आकडेवारीनुसार, जगभरात दरवर्षी मेंदुज्वरामुळे हजारो लोकांचा मृत्यू होतो. त्यातही बॅक्टेरियल मेंदुज्वराचा धोका सर्वात जास्त आहे. हा आजार मेंदूला कायमचं नुकसान पोहोचवू शकतो. मेंदूतील मज्जातंतूंवर परिणाम होऊन ऐकणं कमी होणं, दौरे येणं किंवा मेंदूचा रक्तपुरवठा बंद होण्यासारख्या गुंतागुंती होऊ शकतात. म्हणूनच हे अजिबात हलक्यात घेऊ नका.
आता सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न – मेंदुज्वर लस आहे का? हो, नक्कीच आहे! बॅक्टेरियल मेंदुज्वरापासून संरक्षण करण्यासाठी लस उपलब्ध आहे. ही लस meningococcal रोग टाळण्यासाठी अत्यंत प्रभावी आहे. भारतात, विशेषतः ११ ते १८ वयोगटातील मुलांसाठी ही लस अत्यंत शिफारस केली जाते. जर तुम्ही कॉलेजमध्ये शिकत असाल किंवा वसतिगृहात राहत असाल, तर ही लस घेणं खूप महत्त्वाचं आहे. कारण अशा ठिकाणी संसर्ग पसरण्याची शक्यता जास्त असते.
पण थांबा, लस घेतली की सगळं संपलं? नाही! आरोग्य टिप्स पाळणंही तितकंच गरजेचं आहे. हा आजार एका व्यक्तीपासून दुस