तुम्हाला कधी असं वाटलंय, की कुठंतरी काहीतरी पूर्ण होत नाहीये? जसं काही तुटलंय? मी नेहमी असा विचार करायची. माझ्या आयुष्यात एक पोकळी होती. ही पोकळी भरण्यासाठी मी माझ्या वारशाचा, माझ्या मूळ शोधचा प्रवास सुरू केला. हा केवळ माझ्या वंशावळचा शोध नव्हता, तर माझी स्वतःची सांस्कृतिक ओळख शोधण्याचा प्रवास होता. खरंतर, हा होता माझ्या वारशाचा शोध. माझं खरं घर, माझ्या मराठी संस्कृतीच्या मुळाशी होतं, हे मला कबूल करायला बराच वेळ लागला.
लहानपणी, सुट्टीत आजोबा-आजीकडे जायचं. तिथे चहा घेण्यासाठीही एक विशिष्ट पद्धत असे. मोठ्या प्रेमानं सांगितलेल्या आख्यायिका असत. पण मोठी झाल्यावर, त्या ‘जुन्या’ गोष्टी वाटायला लागल्या. मी त्या दूर ढकलल्या. आधुनिक जगात रममाण झाले. पण मनात एक अस्वस्थता राहिली. एक अध्ययन सांगते, की ज्यांना त्यांच्या सांस्कृतिक मुळांशी जोडलेपणाची भावना असते, त्यांचे मानसिक आरोग्य सामान्यतः चांगले असते. माझ्यासाठी हे खरं ठरलं.
मग एक दिवस, आईने जुनं फॅमिली अल्बम काढलं. त्या काळ्या-पांढऱ्या फोटोंमध्ये इतिहास होता. माझ्या कोणाच्या चेहऱ्यावर माझी नाकाची बांधणी होती? कोणाच्या स्वभावात माझी जिद्द होती? हजारो प्रश्न मनात उभे राहिले. मी ठरवलं, आता थांबणार नाही. मी माझ्या वंशावळीचा शोध घेणारच.
पहिले पाऊल: घरातल्या मोलाच्या ओळी
माझा शोध सुरू झाला तो आजीच्या स्वयंपाकघरातून. तिच्याकडे जाऊन मी विचारलं, “आजी, तुझी आवडती मराठी गोष्ट कोणती?” तिथून सुरू झालेल्या संभाषणाने अनेक दारं उघडली. मी शिकले की आमच्या घरातील काही कौटुंबिक परंपरा शेकडो वर्षांपासून चालत आलेल्या होत्या. उदाहरणार्थ, दिवाळीच्या आदल्या दिवशी एक特定 भाकरी करण्याची प्रथा. ही केवळ भाकरी नव्हती, तर समृद्धीचे प्रतीक होती.
मी एक नोटबुक काढली. त्यात प्रत्येक छोटीशी गोष्ट नोंदवायला सुरुवात केली. आजोबा कोणत्या गाण्यावर नाचायचे? कोणती मराठी म्हण आमच्या कुटुंबात वारंवार वापरली जाते? हे सगळं नोंदवताना मला समजलं, की हा आध्यात्मिक वारसा होता. हे जमिनीशी, आपल्या मुळांशी जोडणारा एक अदृश्य दोरा होता.
आणि मग मी गावाला गेले
घरातल्या गोष्टी संपल्यावर, पुढचं पाऊल होतं मूळ गावाची यात्रा. ती एक भावनिक प्रवास होती. ज्या मातीत माझे पूर्वज राहत होते, त्या मातीवर पाय ठेवण्याची feeling खूप वेगळी होती. तिथल्या वडिलोपार्जित घरात जाऊन, जुन्या शेतीच्या साधनांना हात लावून असं वाटलं, की मी कालचक्राला थोपवलंय.
गावच्या एका वडिलाने सांगितलेली गोष्ट मला आजही आठवते. त्यांनी म्हणालो, “तुमचे वडील हे गावातील सर्वात चांगले निसूतगिर करणारे होते. कोणाला वाद निर्माण झाला, तर ते सर्वांना एकत्र बसवून तो मिटवत.” हे ऐकून मला अभिमान वाटला. माझ्या नसानसांमध्ये तशीच समतोल साधण्याची कला आहे का? हा वारसाच खरा तर!
आता मी काय केलं?
हे सगळं अनुभवल्यावर, मी माझ्या दैनंदिन आयुष्यात या ओळखीला स्थान द्यायला सुरुव